By użyć mediacji do rozwiązania konfliktu nie trzeba kierować sprawy na drogę postępowania sądowego. Można przewidzieć tę sytuację w umowie, można też wykorzystać mediację ad hoc.
Tak więc można powiedzieć, że istnieje:

• mediacja ze skierowania sądu (mediacja sądowa),
• mediacja umowna.

W przypadku mediacji sądowej – kiedy jedna ze stron skierowała sprawę na drogę postępowania sądowego, mogą zaistnieć dwie sytuacje. Obie strony zgodnie mogą wnioskować o skierowanie sprawy do mediacji (sąd wyda wtedy stosowne postanowienie kierujące sprawę do mediacji i wyznaczy mediatora – chyba, że podadzą go strony).
Drugi przypadek to decyzja sędziego, który nabierając przekonania, iż sprawa kwalifikuje się do mediacji, wydaje postanowienie (tak jak w opisanej pierwszej sytuacji wyznaczając mediatora). Strony muszą wyrazić zgodę na mediacje i osobę mediatora.

Mediacja umowna nie wymaga skierowania sporu na drogę postępowania sądowego. Tu również istnieją dwa rozwiązania. Pierwsze – strony w umowie mogą przewidzieć sytuację, w której w przypadku sporu związanego z wykonaniem albo niewłaściwym wykonaniem umowy – w przypadku, gdy same nie poradzą sobie ze sporem – zobowiązują się skierować spór do mediatora.

To rozwiązanie wydaje się rokować większe szanse na powodzenie – nieskonfliktowanym, myślącym pozytywnie o przyszłości, łatwo jest podjąć taką decyzję o umieszczeniu takiego zapisu – niż w przypadku, kiedy konflikt się rozwija a istnieje obawa, że propozycja mediacji zostanie zinterpretowana jako słabość.

Drugi przypadek mediacji umownej to właśnie sytuacja, gdy strony negocjują problem bez pozytywnych rezultatów – nie zamieściły w umowie klauzuli o mediacji i podejmują decyzję, by przed skierowaniem sprawy na drogę postępowania sądowego oddać ją w ręce mediatora.

Należy nadmienić, iż w przypadku mediacji sądowej (jeżeli strony inaczej nie postanowią i nie wskażą innego mediatora) mediacje prowadzić będzie wybrany przez sędziego mediator z list mediatorów złożonych u Prezesa Sądu Okręgowego.

Mediację umowną prowadzi mediator wybrany przez strony.

Honorarium mediatora sądowego określa odpowiednie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości, zaś mediatorów umownych cenniki ośrodków mediacji bądź umowa z mediatorem.